Casa d'Abreu Neto: Cải tạo nhà ở hiện đại tôn trọng kiến trúc nguyên bản | Álvaro Siza Vieira

Tọa lạc tại Matosinhos, thành phố ven biển phía bắc Bồ Đào Nha, Casa d'Abreu Neto là một trong bốn công trình nhà ở mang tính bước ngoặt đánh dấu sự khởi đầu sự nghiệp của Siza.

Được xây dựng từ năm 1954 đến 1956, tại chính quê hương của kiến trúc sư, công trình mang trong mình mối liên hệ sâu sắc với địa điểm: với biển cả, với nghề đánh cá, và với bản sắc địa phương đặc trưng của vùng đất này.

Casa d'Abreu Neto là một trong bốn công trình nhà ở đầu tay của KTS Siza

Ở tuổi đôi mươi, Siza đã thể hiện trong công trình này những dấu ấn định hình toàn bộ ngôn ngữ thiết kế của ông về sau: kiến trúc dân gian Bồ Đào Nha, kiến trúc Nhật Bản, tinh thần của Alvar Aalto, Le Corbusier, Gaudí, và các nguyên lý của trường phái Bauhaus.

Tất cả hòa quyện trong một thiết kế sinh hoạt đời thường, rõ ràng về chức năng, và tinh tế trong quan hệ với cảnh quan bên ngoài.

Ngôi nhà mang đậm ngôn ngữ thiết kế của KTS Siza

Công cuộc cải tạo bắt đầu từ năm 2022 và kết thúc vào năm 2024, được khởi xướng và tài trợ bởi Maria Manuel Neto - cháu gái của những chủ nhân đầu tiên. Mục tiêu của bà là tiếp nối một di sản tinh thần: mở cửa ngôi nhà cho cộng đồng quan tâm đến kiến trúc, lịch sử, nghệ thuật và văn hóa của vùng đất này

Được xếp hạng di tích cấp thành phố và đang trong quá trình đề xuất lên di tích cấp quốc gia, quá trình cải tạo diễn ra ban đầu có nhiều rào cản: thiếu hỗ trợ thể chế, nguồn tài chính hoàn toàn từ tư nhân kéo dài tiến độ, sự khan hiếm vật liệu nguyên bản để thay thế. Và đặc biệt là khó khăn trong việc tìm kiếm đội ngũ thợ lành nghề có đủ sự tinh tế để can thiệp vào một công trình đã hàng chục năm tuổi.

Quá trình cải tạo diễn ra ban đầu có nhiều rào cản

Tiền đề xuyên suốt của dự án là bảo tồn giá trị bản sắc kiến trúc của công trình trên cơ sở tôn trọng hiện trạng. Nhóm thực hiện xác lập nguyên tắc can thiệp nhất quán: không tiến hành phục dựng theo hướng làm mới hoàn toàn, mà áp dụng phương pháp tái sử dụng thích nghi (adaptive reuse).

Theo đó, công trình được “kích hoạt” lại về mặt chức năng để đáp ứng các hoạt động như tham quan kiến trúc, du lịch trải nghiệm và tổ chức sự kiện văn hóa, đồng thời vẫn duy trì các yếu tố cấu trúc, hình thái và giá trị nguyên gốc của công trình.

Tiền đề xuyên suốt của dự án là bảo tồn giá trị bản sắc kiến trúc của công trình trên cơ sở tôn trọng hiện trạng

Công trình được xây dựng trên khu đất có cao độ cao thấp khác nhau, với tổng thể gồm các hạng mục: nhà ở chính, nhà xe, khu giặt ủi và khu vườn.

Các thành phần này được tổ chức theo một sơ đồ không gian rõ ràng, đảm bảo tính liên kết và khả năng vận hành. Công năng được phân bổ trên hai tầng và được liên kết bằng hệ cầu thang.

Các hạng mục không gian chức năng được phân chia rõ ràng

Tầng trệt bố trí các không gian chung, bao gồm sảnh vào, khu chức năng phụ trợ, khu vệ sinh công cộng, hai phòng ngủ, phòng khách và phòng ăn. Tầng trên gồm bốn phòng ngủ và một phòng tắm. Ban công chạy dọc toàn bộ mặt tiền đóng vai trò như một không gian trung gian, tạo sự liên kết giữa không gian nội thất và cảnh quan bên ngoài.

Tổ chức không gian ưu tiên khai thác ánh sáng tự nhiên, đảm bảo tỷ lệ phù hợp với người sử dụng và tạo ra các lớp chuyển tiếp rõ ràng giữa không gian trong và ngoài. Cách tiếp cận này tập trung vào hiệu quả sử dụng và nhu cầu sinh hoạt thực tế, hạn chế các yếu tố hình thức không cần thiết.

Tổ chức không gian ưu tiên khai thác ánh sáng tự nhiên

Theo hồ sơ thuyết minh năm 1954, công trình sử dụng hệ móng và tường chịu lực bằng đá Perpianho liên kết bằng vữa vôi thủy lực kết hợp xi măng; tường ngăn xây gạch rỗng. Kết cấu mái bằng gỗ, lợp ngói Lusa.

Vật liệu hoàn thiện gồm sàn gỗ tự nhiên, gạch mosaic thủy lực, gạch gốm; hệ cửa sử dụng khung gỗ hoàn thiện bằng sơn vecni.

Phương án can thiệp tuân thủ các chỉ dẫn này ở mức cao nhất. Vật liệu gốc được bảo tồn tối đa; các cấu kiện bị thay thế không phù hợp (như cửa chớp PVC) được tháo dỡ và phục hồi theo cấu hình ban đầu.

Vật liệu gốc được bảo tồn tối đa

Kỹ thuật thi công dựa trên phương pháp truyền thống, chỉ điều chỉnh khi cần thiết để đáp ứng yêu cầu sử dụng hiện tại và đảm bảo độ bền công trình.

Hệ vật liệu gồm đá, gỗ, đá cẩm thạch, bần (cortiça), mosaic kính, gạch thủy lực và gạch gốm được duy trì như một phần của giải pháp kỹ thuật và hoàn thiện, đồng thời đảm bảo các đặc tính sử dụng như độ bền, khả năng bảo trì và hiệu quả vận hành.

Lớp trát tường hoàn thiện với bề mặt có độ nhám cao được giữ nguyên như một thành phần cấu tạo đặc trưng, góp phần vào nhận diện hình thái và chất lượng bề mặt của công trình.

Lớp trát tường hoàn thiện với bề mặt có độ nhám cao được giữ nguyên như một thành phần cấu tạo đặc trưng

Điều khiến cuộc cải tạo này trở thành một sự kiện đặc biệt trong lịch sử kiến trúc đương đại chính là sự tham gia trực tiếp của Álvaro Siza - người gần chín mươi tuổi đã trở lại thiết kế đồ nội thất mới cho ngôi nhà, đồng thời phác thảo logo nhận diện cho dự án Casa d'Abreu Neto. Sự tham gia này xác lập tính liên tục của tác giả và công trình qua thời gian - một sợi chỉ vô hình nối công trình 1956 với hiện tại.

Chính tay Siza ghi lại trong bản thuyết minh dự án: "Đây là lần trở lại ngôi nhà đầu tiên tôi thiết kế, lần này để cải tạo nó. Sau 65 năm kể từ khi xây dựng, một can thiệp sâu là điều tất yếu, trong khi vẫn duy trì được tính xác thực của công trình”.

Álvaro Siza trực tiếp tham gia thiết kế đồ nội thất mới cho ngôi nhà

Ngày nay, Casa d'Abreu Neto không còn là ngôi nhà ở thông thường, cũng không phải bảo tàng theo nghĩa truyền thống. Nó là một thực thể ở giữa: một không gian công cộng mang linh hồn của đời sống riêng tư, nơi người thăm quan có thể trải nghiệm kiến trúc thập niên 1950 thông qua chính những vật liệu, ánh sáng và nhịp điệu không gian mà Siza đã thiết kế cho gia đình d'Abreu Neto.

Biên tập: Thu Trang